Blik achter normaal gesloten deuren van Gemaal Lely
WIERINGERWERF – De deuren van Gemaal Lely gaan maar zelden open voor publiek. Tijdens Open Monumentendag werd zaterdag een uitzondering gemaakt. De belangstelling voor het erfgoed aan de rand van de Wieringermeer was groot. Bezoekers kregen niet alleen de geschiedenis van het gemaal te horen, maar mochten ook een kijkje nemen bij de imposante pompen die de polder ooit hielpen droogmalen.
De rondleiding begon toepasselijk met ‘De Geest van Cornelis Lely’. Tijdens deze culturele act werd het verhaal verteld van de man die met zijn plannen aan de basis stond van de Zuiderzeewerken. Die plannen zouden uiteindelijk ook leiden tot het ontstaan van de Wieringermeer.
Van Zuiderzee naar Wieringermeer
Na de watersnoodramp van 1916 werd in 1918 de Zuiderzeewet aangenomen. Voor het droogleggen van de Wieringermeer werden twee gemalen gebouwd: Gemaal Leemans bij Den Oever en het elektrisch aangedreven Gemaal Lely bij Medemblik.
De bouw van Gemaal Lely begon in 1928 en eind 1929 waren de werkzaamheden afgerond. Op 10 februari 1930 werd het gemaal in werking gesteld. Het kreeg als postuum eerbetoon de naam van Cornelis Lely, die een jaar eerder was overleden.
Ook het gebouw zelf is bijzonder. Architect Dirk Roosenburg kreeg de opdracht een aansprekend gemaal te ontwerpen. Het resultaat werd een markant wit gebouw met een voor die tijd moderne uitstraling. Gemaal Lely heeft inmiddels de status van rijksmonument.
Tijdens de rondleiding was er ook aandacht voor de bovenverdieping, waar vroeger een transformatorstation was gevestigd. Voor de elektrische aandrijving van het gemaal werd destijds een bovengrondse hoogspanningsverbinding van Oterleek naar Medemblik aangelegd. In het gemaal stonden drie transformatoren die de spanning terugbrachten naar 3.000 volt.
Drie enorme pompen
Medewerkers van de technische dienst van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier namen de bezoekers vervolgens mee in de techniek van het gemaal. Centraal staan de drie grote pompinstallaties.
De huidige pompen behoren tot de derde generatie en werden enkele jaren geleden geplaatst. Iedere pomp heeft een capaciteit van ongeveer 650 kubieke meter water per minuut. Hoewel Gemaal Lely tegenwoordig geen actieve rol meer vervult in de dagelijkse bemaling van de Wieringermeer, blijft het gemaal beschikbaar als noodvoorziening. Daarom moet de installatie bedrijfsvaardig blijven. De pompen worden wekelijks getest. Daarmee wordt onder meer voorkomen dat langdurige stilstand problemen veroorzaakt in de lagers.
De techniek is door de jaren heen meerdere keren gemoderniseerd. In 1988 werden de elektromotoren vervangen. In 2022 volgde opnieuw een aanpassing, waarbij magneetmotoren met toerenregeling en visvriendelijke pompwaaiers werden aangebracht.
Uitzicht op drie vaarten
Een bijzonder onderdeel van de rondleiding was het bezoek aan het balkon aan de achterzijde van het gemaal. Daar konden bezoekers zien hoe het water vanuit de Wieringermeer bij Lely samenkomt. Drie hoofdvaarten hebben hier hun begin of eind: de Westfriesevaart, Medemblikkervaart en Lage Kwelvaart.
Vanaf deze plek werd ook duidelijk waarvoor het gemaal werd gebouwd. De Wieringermeer ligt meters beneden het niveau van het IJsselmeer. Waterbeheer is daardoor vanaf het ontstaan van de polder noodzakelijk om er te kunnen wonen en werken.
De openstelling maakte deel uit van ZuiderZeeWerken: Al 100 jaar, Nóg 100 jaar, het programma waarin de komende jaren wordt stilgestaan bij honderd jaar Zuiderzeewerken en tegelijkertijd vooruit wordt gekeken naar de toekomst.
